Laureaat van de prijs Wivina Demeester - Architectuur: De Fierensblokken in Anwerpen

28-01-2026

De Prijs Wivina Demeester 2025 voor excellent opdrachtgeverschap, categorie “architectuur” is gewonnen door de Fierensblokken in Antwerpen, met AG Vespa als opdrachtgever, en door het project Hartetroef te Gent, met so gent als opdrachtgever.

De laatste voorbeelden van baksteenarchitectuur in Antwerpen

De Fierensblokken aan de Nationalestraat in Antwerpen werden gebouwd in 1939, naar de plannen van architect Gustave Fierens. Deze architect tekende in het interbellum in een modernistische stijl, met ook Art Deco elementen. De Fierensblokken zijn, samen met het Tropisch Instituut er recht tegenover, zowat de laatst bewaarde voorbeelden van baksteenmodernisme in Antwerpen. De woonblokken waren zeer vooruitstrevend op het gebied van modern wooncomfort en gemeenschappelijke voorzieningen. Oorspronkelijk voorzagen deze sociale woonblokken in ongeveer 200 wooneenheden.

Minder, maar grotere woningen en een nieuw hoekgebouw

De Fierensblokken bestaan uit 2 gebouwen: een gebouw van acht bouwlagen tussen de Nationalestraat, Kronenburgstraat, Van Craesbeeckstraat en Willem Lepelstraat, dat volledig is onderkelderd en een lager gebouw, aan de Van Craesbeeckstraat. Het aantal wooneenheden werd verlaagd tot 122, zodat ook grotere appartementen (tot 120 m2) konden worden voorzien.

Het huidige ontwerp gaat uit van een mix van 122 wooneenheden, gemeenschappelijke ruimtes voor de bewoners, 8 commerciële ruimtes, een binnenplaats met bomen en doorkijk naar de straat, een ondergrondse fietsenstalling, gastenverblijven, polyvalente ruimtes en daktuinen waar vroeger wasdroogplaatsen waren. Als wooneenheden zijn zowel studio's met collectieve gedeeltes als duplexwoningen en appartementen met 1, 2 en 3 slaapkamer(s) voorzien. Op de hoek van de Nationalestraat en de Kronenburgstraat werd het hoekgebouw, dat geen onderdeel vormt van de Fierensblokken, in 2019 afgebroken. In de plaats kwam een nieuwbouw met een eigen identiteit, maar in een stijl die nauw aansluit met deze van de gerenoveerde blokken.

Duplexwinkels

In een vorig leven voorzagen de gelijkvloerse ruimten aan de Nationalestraat en de Kronenburgstraat in winkelwoningen, waar de uitbaters van hun winkel rechtstreeks naar hun bovenliggende appartementen konden.

Het nieuwe ontwerp voorziet in het deels wegnemen van de vloerplaten boven het gelijkvloers (aan de straatkant), waardoor winkelruimtes over twee verdiepingen, met vides, ontstaan. De originele tegelvloer uit 1939 bleef er zoveel mogelijk bewaard. Door op het gelijkvloers ook een deel van de binnenwanden weg te nemen, krijgen de commerciële ruimtes ook zicht op de binnenplaats.

Kwalitatieve materialen behouden

Aangezien de aanwezige materialen van zeer hoge kwaliteit en kenmerkend voor de bouwstijl waren, is ervoor gekozen deze zoveel mogelijk te behouden. Originele elementen werden hersteld en waar nodig aangevuld met gelijkaardige elementen.

De inventaris van hersteld of opnieuw gebruikt materiaal omvat ondermeer terrazzovloeren, -lambriseringen en -trappen, balustrades, bijna 900 houten binnendeuren (met en zonder figuurglas), hang- en sluitwerk, dorpels in leisteen, plinten, gevelbanden en waterslagen in blauwe hardsteen, …

Ook werd de stookruimte inclusief de gemetste schouw en het leidingentracée met tunnel onder de Van Craesbeeckstraat, allen uit de zestiger jaren, opnieuw gebruikt voor de nieuwe verwarminginstallatie.

Bouwfysische problemen overwonnen

Om het karakteristieke, originele uitzicht van de straat- en hofgevels te behouden, was het geen optie om de gebouwen langs buiten te isoleren. Maar uit een bouwfysische studie van de buitenwanden bleek echter dat deze zeer vochtig waren en dat (vooral) de zuidwestkant verzadigd was. Vanwege de hardheid van de gevelsteen en een bestaande silicone hydrofobering, moesten de gevels van binnenuit worden gedroogd.

Het drogen van binnenuit is niet eenvoudig te combineren met het na-isoleren van binnenuit, dus kozen de architecten ervoor om vrijwel het gehele binnenspouwblad aan de straatzijde te verwijderen en te vervangen door een isolerende snelbouwsteen. Dit was mogelijk omdat het gebouw was opgetrokken als betonnen skelet, waarin niet-dragende (buiten)wanden werden geplaatst.

De betonstructuur zelf werd aan de binnenzijde van een dampopen, isolerende gasbetonsteen voorzien, samen met de snelbouwsteen afgewerkt met een dampopen muurverf.

Zo kon men zowel oorzaak (vochtindringing) als gevolg (opgeslagen vocht) wegnemen. Deze oplossing bood ook de mogelijkheid om de muur van een geventileerde spouw en een extra waterkering te voorzien.

Alle houten gevelkozijnen werden vernieuwd en hebben een onzichtbaar ingepaste ventilatieluchttoevoervoorziening. Ook is de verhuisraamfunctie van de kozijnen teruggebracht: doordat het middendeel van de drievaksramen ook uitgenomen kan worden, ontstaat een opening zo groot als het hele raamoppervlak.

Groene ontmoetingsplaats tot op het dak

Op het dak van de grote Fierensblok wordt drie kwart van de dakoppervlakte ingevuld met groene ruimte. Het gaat grotendeels om mos-sedumdaken (groendak met vetplanten en mossen), aangevuld met dikker uitgevoerde delen met intensievere plantenaanleg. De dakterrassen vervullen nu een rol als sociale ontmoetingsplaats voor de bewoners en bieden verkoeling op de warmste dagen van het jaar.

Een nieuwbouw die voortbouwt met de gekende materialen

Voor de nieuwbouw is gebruik gemaakt van hetzelfde materialenpallet als voor de bestaande blokken. Zo is de gevel, boven de hardstenen plint, geheel opgetrokken in de roodpaarse baksteen die eenzelfde uitzicht heeft als de roodpaarse geveltegels die ook werden gebruikt om de winkelwoningen op de onderste verdiepingen te accentueren.

De renovatie van de Fierensblokken toont hoe erfgoed en hedendaagse woonkwaliteit hand in hand kunnen gaan. Door het respectvol behouden van originele materialen en karakteristieke elementen, gecombineerd met slimme ingrepen zoals het vergroten van de wooneenheden, blijft het modernistische patrimonium niet alleen getuigen van het interbellum, maar wordt het ook een levendig onderdeel van het huidige stadsweefsel. Dit project is het bewijs dat duurzaam renoveren méér kan zijn dan technisch vernieuwen: het is een manier om geschiedenis, historische architectuur en hedendaags comfort in één verhaal te verenigen.

Projectreferenties;